Tại sao một người có thể bình tĩnh bước đến cái chết? Lựa chọn và di sản của Rizal

Vào sáng cuối tháng 12, José Rizal(đi về phía pháp trường với sự bình tĩnh bất thường. Đây không chỉ là câu chuyện về một người tử đạo, mà còn là một bài học về sức mạnh vĩnh cửu của niềm tin, lý tưởng và sự thỏa hiệp. Trong bước ngoặt của lịch sử Philippines, lựa chọn của vị anh hùng dân tộc này đã viết lại số phận của một quốc gia.

Cơ hội cứu rỗi bị từ chối

Cái chết của Rizal không phải là số phận an bài, mà là một quyết định được suy nghĩ kỹ lưỡng. Vài tháng trước khi bị xử tử, Katipunan đã lên kế hoạch giải thoát ông từ nơi lưu đày tại Dapitan. Quan trọng hơn, lãnh tụ cách mạng Andres Bonifacio)Andres Bonifacio( thậm chí đã mời Rizal tham gia lãnh đạo cuộc khởi nghĩa. Nhưng Rizal đã từ chối.

Logic đằng sau sự từ chối này nghe có vẻ quá bình tĩnh: ông cho rằng người Philippines chưa sẵn sàng cho một cuộc khởi nghĩa vũ trang toàn diện, hành động vội vàng chỉ dẫn đến đổ máu vô nghĩa. Phán đoán này có thể đúng hoặc sai. Nhưng điều quan trọng hơn là, cuộc đời và tác phẩm của Rizal đã gieo mầm tư tưởng cho cuộc cách mạng này — có thể ông rõ hơn bất kỳ ai rằng, hy sinh của một người có thể mạnh mẽ hơn một đội quân vũ trang.

Nghịch lý giữa nhà cải cách và người cách mạng

Rizal và Katipunan đi trên hai con đường khác nhau, nhưng đều hướng tới cùng một mục tiêu. Rizal theo đuổi cải cách, Katipunan theo đuổi cách mạng. Sự bất đồng này đạt đỉnh điểm vào ngày 15/12/1896 — trong một tuyên ngôn, Rizal công khai lên án cuộc khởi nghĩa, gọi phong trào này là “làm nhục người Philippines”, thậm chí ông còn nói rằng “thương cảm từ đáy lòng những người bị lừa dối và tham gia mà không hiểu rõ”.

Nhưng trớ trêu thay, chính cuộc đời và tác phẩm của Rizal — những lời tố cáo về áp bức, sự khai sáng về ý thức dân tộc — đã truyền cảm hứng cho cuộc cách mạng mà ông công khai phản đối. Nhà sử học Renato Constantino nhận thấy điểm mâu thuẫn này: phong trào tuyên truyền của Rizal không khiến người Philippines gần hơn với Tây Ban Nha, mà ngược lại gieo mầm chia rẽ. Một người muốn cải thiện chế độ Tây Ban Nha lại vô tình tạo ra nền tảng tư tưởng cho phong trào độc lập.

Giá trị của niềm tin: Từ ước mơ đồng hóa đến nhận thức tỉnh ngộ

Để hiểu tại sao Rizal chọn đi đến cái chết chứ không trốn chạy, cần nhìn lại hành trình tư tưởng của ông. Trong thời gian dài, Rizal tin rằng đồng hóa với Tây Ban Nha không chỉ khả thi mà còn đáng trân trọng. Ông ngưỡng mộ nghệ thuật, văn hóa và tinh thần tự do của châu Âu. Nhưng thực tế đã nhiều lần phá vỡ ước mơ đó.

Trong tranh chấp đất đai tại Calamba, gia đình ông đã xung đột với các tu sĩ Dòng Tên. Sự kiện này trở thành bước ngoặt. Năm 1887, Rizal đã thành thật viết trong thư gửi Blumentritt: “Người Philippines từ lâu đã hy vọng Tây Ban Nha hóa họ, nhưng điều đó là sai lầm.” Giấc mơ đồng hóa đã tan vỡ.

Constantino mô tả Rizal là “người Philippines hạn chế” — một trí thức bị mắc kẹt trong tầng lớp xã hội của chính mình. Ông yêu quê hương, nhưng theo cách của “ilustrado” của mình. Chính giới hạn này lại trở thành sức mạnh của ông: Rizal không phải là kẻ phá hoại cấp tiến, mà là người phê phán hệ thống từ bên trong. Những lời tố cáo của ông dễ được chấp nhận hơn, và khó bị bác bỏ hơn.

Một cá nhân tỉnh ngộ thay đổi cả một quốc gia

Ngày 30/12/1896, khi Tây Ban Nha bóp cò tại công viên Luneta ngày nay, thân thể Rizal gục xuống, nhưng thứ vĩ đại hơn đã trỗi dậy. Sự xử tử của ông đã củng cố khát vọng độc lập của nhân dân, đoàn kết các phong trào phân tán, và làm rõ hơn về đạo đức của cuộc cách mạng.

Theo nhà sử học Ambeth Ocampo ghi nhận, mạch đập của Rizal vẫn bình thường trước khi hành hình. Một người yên tĩnh, hòa bình, vì niềm tin của mình mà điềm tĩnh bước về cái chết. Ocampo gọi ông là “anh hùng có ý thức” — mỗi bước đi của ông đều đã được suy nghĩ kỹ, nhận thức rõ hậu quả.

Trong một bức thư năm 1896, Rizal giải thích tại sao ông không tự cứu mình: “Tôi muốn chứng minh cho những người phủ nhận chủ nghĩa yêu nước của chúng ta rằng, chúng ta biết cách chết vì trách nhiệm và niềm tin của mình.” Đó không phải là chủ nghĩa tử đạo mù quáng, mà là đánh giá tỉnh táo về sức mạnh hy sinh.

Nếu không có Rizal thì sao?

Đây là một câu hỏi phản thực thú vị: Nếu không có Rizal, cuộc khởi nghĩa có xảy ra không? Có thể là có, nhưng sẽ phân tán hơn, thiếu liên kết, thiếu tinh thần hỗ trợ. Di sản của Rizal không nằm ở hành động của ông, mà ở tư tưởng — khung kiến thức đã thức tỉnh ý thức dân tộc của ông.

Constantino trong “Không hiểu biết mà tôn kính” chỉ ra rằng, ý định ban đầu của Rizal là nâng cao người Philippines lên mức Tây Ban Nha hóa, để đất nước có thể đồng hóa. Nhưng lịch sử vận hành theo logic riêng của nó: nỗ lực của ông lại chuyển thành đối lập — một làn sóng ly khai.

Một anh hùng do Mỹ xây dựng

Hiện nay, Rizal thường được mô tả như một anh hùng thiêng liêng, được Mỹ tài trợ. Điều này không phải là ngẫu nhiên. Người Mỹ thích Rizal hơn Bonifacio, vì ông hiền hòa hơn, ít cứng đầu hơn Màbini. Constantino thẳng thắn: “Họ ưa thích một anh hùng không chống lại chính sách thuộc địa của Mỹ.”

Nhưng cách dựng hình này lại che giấu điểm mạnh nhất của Rizal — tính chân thực của ông. Rizal không cần danh hiệu anh hùng quốc gia để tồn tại vững vàng. Điều quan trọng là nhân cách của ông, chứ không phải thần thánh hóa ông.

Ý nghĩa di sản của Rizal ngày nay

Constantino đề xuất một ý tưởng táo bạo: làm cho Rizal trở nên lỗi thời. Nhưng “lỗi thời” này giả định rằng tham nhũng và bất công đã biến mất. Chừng nào những tệ nạn đó còn tồn tại, hình mẫu của Rizal vẫn còn phù hợp — vì mỗi lựa chọn của ông đều xuất phát từ sự kiên trì vì lợi ích quốc gia. Khi lý tưởng thực sự thành hiện thực, chúng ta sẽ không cần một biểu tượng anh hùng để khơi dậy lương tâm nữa.

Nhưng rõ ràng, đất nước này còn xa mới đạt được điều đó.

Ngày 30/12 không chỉ là để tưởng nhớ Rizal đã chết như thế nào, mà còn để nhấn mạnh lý do tại sao ông không tự cứu mình. Trong một thời đại đầy cám dỗ và áp lực, giữ vững niềm tin, từ chối phản bội — đó có thể là bài học lâu dài nhất mà Rizal để lại cho chúng ta qua cuộc đời và tác phẩm của ông. Đây không phải là huyền thoại về tử đạo, mà là bài học thực tế về việc giữ tỉnh táo trong khó khăn.

Lựa chọn của Rizal cho chúng ta thấy rằng: Người anh hùng thực sự không phải là người làm những hành động kịch tính, mà là người chọn giữ vững niềm tin trong những thời điểm có thể thỏa hiệp.