Quan sát quốc tế｜Chiến tranh Mỹ-Iran gây ra "Ba biến đổi" trong cục diện Trung Đông

新华社 Cairo 3月30日电 题：美以伊战事引发中东格局“三重变”

新华社记者吴宝澍

2月28日，美国和以色列对伊朗发起军事打击。彼时，一些媒体警告，这场战事“将把中东地区拖入无法预测的结局”。

Trong hơn một tháng qua, chiến hỏa tiếp tục lan rộng, tình hình Trung Đông phát triển theo hướng khó dự đoán hơn, khó kiểm soát hơn. Các chuyên gia cho rằng cuộc xung đột này đã tác động nghiêm trọng tới an ninh khu vực, thúc đẩy các nước trong khu vực phải suy nghĩ sâu sắc tìm cách đổi mới và phản ánh rõ sự “bất lực” của Mỹ trong việc định hình cục diện khu vực. Trong khi những trận chiến kéo dài gây ra sự thay đổi cục diện Trung Đông, chúng có thể đồng thời trở thành “một chương quan trọng trong quá trình biến đổi sức mạnh toàn cầu”.

Cục diện khu vực “tan biến hoàn toàn”

“Dù chiến sự cuối cùng có kết thúc ra sao, Trung Đông cũng sẽ hoàn toàn khác đi.” Bài viết của tờ báo Tây Ban Nha 《机密报》 nêu rõ. Chiến sự Mỹ-Iran do Mỹ và Israel gây ra tiếp tục leo thang, lan rộng, đang đẩy tình hình an ninh Trung Đông vào vực sâu nguy hiểm.

Trước hết, chiến sự lan rộng làm gia tăng rủi ro mất kiểm soát. Khi lực lượng Houthi ở Yemen “xuất trận”, hướng Biển Đỏ có thể xuất hiện một mặt trận chiến sự mới. Iran “nguy mà không đổ” nhưng thực lực quân sự và kinh tế bị tổn hại nghiêm trọng; Israel trong tương lai có thể tranh thủ đà này để tăng cường các động tác quân sự ở Dải Gaza thuộc Palestine, Lebanon, Yemen… Khi ngày càng nhiều lực lượng bị cuốn vào, nhiều mặt trận được mở rộng, xung đột trong khu vực càng trở nên phức tạp hơn, kéo dài hơn; đồng thời dễ trượt vào trạng thái mất kiểm soát kiểu “đa điểm cộng hưởng”, “tăng cấp theo chuỗi”.

Thứ hai, “mối thù mới cũ” có thể dẫn tới vòng lặp xung đột. Chiến sự làm tình hình bất ổn trong khu vực trầm trọng hơn, đồng thời làm sâu sắc thêm mối thù giữa Mỹ-Israel và Iran. Mỹ và Israel sẽ không từ bỏ việc tìm cách phá hủy toàn diện chính quyền Iran và năng lực quân sự; về phần mình, Iran coi Mỹ và Israel là “kẻ thù truyền kiếp qua nhiều thế hệ” đối với an ninh quốc gia và sự tồn vong của chế độ. Một số chuyên gia Iran nói rằng chính quyền của Trump “đã thành công trong việc khiến thế hệ trẻ của Iran kiên định chống Mỹ”. Tư vấn viên của Trung tâm Nghiên cứu Ả Rập Ai Cập, ông Abou Bekr Dibp, cho rằng dù chiến sự có kết thúc, sự thù địch và đối đầu giữa Mỹ-Israel và Iran vẫn sẽ kéo dài, và khu vực có thể rơi vào thế bế tắc an ninh nơi xung đột lặp đi lặp lại.

Thứ ba, logic “lấy vũ lực làm trên hết” bóp nghẹt không gian đối thoại chính trị. Trung Đông trong lịch sử đã phải hứng chịu nhiều năm chiến hỏa; vì thế, việc biến bất đồng thành đối thoại để giải quyết ngày càng trở thành nhận thức chung và nhu cầu của các nước trong khu vực. Tuy nhiên, Mỹ và Israel tấn công trong tiến trình đàm phán hạt nhân Iran, trực tiếp phá hủy động lực tích cực để giải quyết tranh chấp thông qua đối thoại giữa các bên. Chuyên gia các vấn đề quốc tế của Ai Cập, ông Mustafa Amin, cảnh báo rằng logic “lấy vũ lực làm trên hết” do Mỹ thực hiện, cùng với những “hạt giống” mối thù và xung đột mà họ gieo vào Trung Đông, có thể khiến cách thức giải quyết tranh chấp trong khu vực trong tương lai lại nghiêng về trấn áp bằng quân sự thay vì đối thoại thương lượng; đây sẽ là vết thương lớn nhất mà cuộc chiến này gây ra cho Trung Đông.

“Vòng bế tắc mang tính cấu trúc” buộc các nước Vịnh phải tìm cách đổi mới

Trong chiến sự, nhiều nước Vịnh có căn cứ quân sự của Mỹ bị tấn công, ảnh hưởng tới an ninh và đời sống dân sinh; hoạt động vận tải qua eo biển Hormuz bị cản trở, xuất khẩu của nhiều quốc gia chịu sức ép. Các chuyên gia khu vực cho rằng “nỗi lo bị Mỹ phản bội” về mặt an ninh và sự lo lắng về triển vọng phát triển đan xen với nhau, thúc đẩy các nước Vịnh phải suy nghĩ lại con đường đi tới.

Một mặt, chiến sự làm gia tăng khó khăn an ninh của các nước Vịnh. Mỹ can dự vào Trung Đông càng nhiều thì rủi ro an ninh trong khu vực càng cao; các nước Vịnh càng phụ thuộc vào Mỹ về an ninh thì càng dễ tham gia vào các cuộc xung đột do Mỹ khơi mào. “Sự đảm bảo an ninh” của Mỹ lại trở thành “nguồn phát sinh rủi ro”. Các chuyên gia như giáo sư Ding Long của Viện Nghiên cứu Trung Đông thuộc Đại học Ngoại ngữ Thượng Hải cho rằng các nước Vịnh đổ vào lượng tiền khổng lồ để đổi lấy sự đảm bảo an ninh từ phía Mỹ, nhưng phát hiện ra rằng bản thân lại rơi vào “vòng bế tắc mang tính cấu trúc”: càng phụ thuộc vào Mỹ thì an ninh càng rủi ro hơn.

Mặt khác, tình hình bất ổn trong khu vực gia tăng làm trầm trọng thêm khó khăn phát triển của các nước Vịnh. Bài viết trên trang tin “Mắt Trung Đông” của Anh phân tích rằng an ninh và ổn định là tiền đề cho phát triển kinh tế của các nước Vịnh. Trong bối cảnh tình hình an ninh khu vực xấu đi, các nước Vịnh không chỉ gặp trở ngại trong hoạt động của các ngành như hàng không, logistics, năng lượng mà còn phải đối mặt với các thách thức dài hạn như chi phí tái thiết tăng vọt, niềm tin đầu tư giảm sút; thậm chí “có thể bỏ lỡ cơ hội chiến lược để bản thân xây dựng thành trung tâm tài chính và công nghệ toàn cầu”.

Làm thế nào để thoát khỏi bế tắc? Các chuyên gia khu vực như học giả quan hệ quốc tế Kuwait, bà Dana Enhezhi cho rằng trong tương lai các nước Vịnh sẽ kiên định hơn trong việc tìm kiếm quan hệ đối tác an ninh đa dạng hóa, tăng cường năng lực phòng thủ của bản thân và phòng thủ tập thể; điều này sẽ “hiệu quả hơn trong việc bảo vệ an ninh quốc gia so với việc phụ thuộc vào các cường quốc ngoài khu vực”. Về phương diện kinh tế, nghiên cứu viên Allison Miner của một think tank Mỹ là Hội đồng Đại Tây Dương cho rằng trong tương lai các nước Vịnh có thể chuyển hướng sang bố trí đa dạng hóa các ngành công nghiệp, mở ra các kênh thương mại và năng lượng mới, đồng thời tăng cường sức chống chịu cho phát triển.

“Chương quan trọng trong quá trình biến đổi sức mạnh toàn cầu”

Sau khi chịu đựng các đợt tấn công quân sự cường độ cao của Mỹ và Israel trong hơn một tháng, Iran không xảy ra thay đổi chế độ; ý chí phản kích không hề dao động, thậm chí quyết tâm kéo Mỹ và Israel vào một “cuộc chiến tiêu hao”. Đồng thời, các hành động của phía Mỹ không nhận được sự ủng hộ từ các đồng minh ở khu vực và châu Âu; tiếng kêu gọi phản đối chiến tranh từ cộng đồng quốc tế và trong lòng nước Mỹ ngày càng cao. Mỹ phải gánh chịu tổn thất kép về chính trị lẫn kinh tế.

Các chuyên gia chỉ ra rằng Mỹ trong thời gian dài đã cố gắng dùng vũ lực để chèn ép những “quốc gia không nghe lời” và cưỡng ép cấu trúc cục diện khu vực theo ý muốn của Mỹ. Nhưng xung đột hiện nay cho thấy Mỹ đã không thể “muốn làm gì thì làm” như trước nữa. Ông Abdule-Aziz Shabani, nghiên cứu viên tại Trung tâm Nghiên cứu Chính trị và Chiến lược Riyadh, cho rằng Trung Đông và thế giới giờ đây đã nhận thức tỉnh táo hơn về ý đồ bá quyền và “sườn yếu” của Mỹ; Mỹ “đã không còn khả năng định hình cục diện khu vực một cách quyết định như trước”.

Nhiều học giả đã so sánh cuộc chiến này với Khủng hoảng Kênh đào Suez năm 1956. Cuộc khủng hoảng đó được cho là một sự kiện mang tính dấu mốc đánh dấu việc Anh hoàn toàn mất vị thế dẫn dắt ở khu vực Trung Đông.

Sử gia người Mỹ Alfred McCoy cho rằng chiến sự Mỹ-Iran có thể trở thành “thời khắc Suez” của Mỹ, khiến Mỹ tăng tốc mất dần uy tín và tầm ảnh hưởng địa- chính trị trên toàn cầu. Học giả Kahisf Hassan Khan của Đại học Paragon Quốc tế ở Campuchia cho rằng Mỹ ngày càng bị coi là lực lượng phá hoại sự ổn định, vì vậy bá quyền của Mỹ sẽ suy tàn theo.

Theo các chuyên gia từ nhiều nước, diễn biến và tác động của chiến sự Mỹ-Iran tác động sâu sắc tới quá trình biến đổi cục diện địa chính trị toàn cầu. Học giả người Australia Warwick Powell nói rằng cuộc chiến hiện nay có thể đẩy nhanh hơn sự tự chủ chiến lược của nhiều quốc gia, thúc đẩy hội nhập khu vực và phát triển năng lực chống chịu của chính mình; từ góc nhìn khách quan, nó sẽ thúc đẩy trật tự quốc tế chuyển sang “một cục diện đa cực cân bằng hơn”.

“Đây không chỉ là một cuộc xung đột ở khu vực, mà còn sẽ trở thành một chương quan trọng trong quá trình biến đổi sức mạnh toàn cầu.” Bài phân tích của Viện Nghiên cứu các vấn đề quốc tế Hungary viết. (Phóng viên tham gia: Yin Ji, Wang Zhuolun, Luo Chen, Xu Haofu, Zhang Jian, Yao Bing, Li Jun)

Biên tập: Zhang Yao