Cuộc cách mạng tiền điện tử: CBDC sẽ thay đổi hệ thống tài chính toàn cầu như thế nào

Khi Bitcoin và các loại tiền điện tử khác liên tục tác động đến hệ thống tài chính truyền thống, các ngân hàng trung ương trên toàn thế giới đã âm thầm bắt đầu một cuộc phản công sâu hơn — ra mắt đồng tiền kỹ thuật số của ngân hàng trung ương (CBDC). Từ đồng nhân dân tệ số của Trung Quốc đến đồng Krona điện tử của Thụy Điển, từ Singapore đến Canada, các ngân hàng trung ương toàn cầu đang cạnh tranh thúc đẩy quá trình chuyển đổi số trong lĩnh vực tài chính.

CBDC thực sự là gì?

Tiền kỹ thuật số của ngân hàng trung ương (CBDC) không chỉ đơn thuần là tiền ở dạng điện tử, mà còn là một hệ sinh thái hoàn chỉnh — bao gồm “tiền” và “hạ tầng cơ sở” hỗ trợ hoạt động của nó. Nói một cách đơn giản, CBDC do ngân hàng trung ương phát hành và quản lý trực tiếp, đảm bảo các giao dịch nhanh chóng, minh bạch và có thể truy xuất nguồn gốc, từ đó hỗ trợ hiệu quả cho hoạt động kinh tế quốc gia.

CBDC thường được chia thành hai tầng hoạt động:

CBDC bán buôn (Wholesale CBDC) được thiết kế cho các giao dịch lớn giữa các tổ chức tài chính. Các ngân hàng, tổ chức thanh toán có thể sử dụng CBDC để thực hiện các thanh toán chính xác và nhanh chóng hơn, đặc biệt trong thanh toán xuyên biên giới, loại bỏ các trung gian, giảm chi phí đáng kể. Dự án Inthanon của Thái Lan chính là ví dụ thực tiễn của mô hình này.

CBDC bán lẻ (Retail CBDC) hướng tới người tiêu dùng phổ thông và các doanh nghiệp nhỏ, cho phép mọi người sử dụng tiền kỹ thuật số do ngân hàng trung ương phát hành trong các hoạt động tiêu dùng hàng ngày. Hình thức này có thể kết hợp với các đổi mới tài chính trong tương lai, tạo ra các phương án thanh toán linh hoạt hơn. Thái Lan hiện đang khám phá mô hình này trong dự án nâng cấp PromptPay.

Sự khác biệt về bản chất giữa CBDC, tiền điện tử và thanh toán số truyền thống

Bề ngoài, cả ba dạng số này đều liên quan đến giao dịch điện tử, nhưng về logic đằng sau lại hoàn toàn khác biệt.

Sự khác biệt giữa CBDC và tiền điện tử nằm ở quyền kiểm soát và độ ổn định. CBDC do ngân hàng trung ương nắm giữ, giá trị của nó liên kết trực tiếp với tín dụng quốc gia và các yếu tố cơ bản của nền kinh tế, do đó giá trị tương đối ổn định, khó bị thao túng trong ngắn hạn. Trong khi đó, tiền điện tử do các dự án tư nhân phát hành, giá trị hoàn toàn do cung cầu thị trường quyết định, biến động mạnh, trở thành sân chơi của các nhà đầu cơ. CBDC có thể sử dụng công nghệ blockchain hoặc không; còn tiền điện tử với đặc tính phi tập trung thường không có cơ quan quyền lực nào duy trì sự ổn định của hệ thống.

Sự khác biệt giữa CBDC và thanh toán số truyền thống (như PromptPay của Thái Lan) có vẻ tương tự, đều dựa trên tiền pháp định, nhưng về bản chất lại khác biệt. PromptPay chỉ là một kênh thanh toán do các tổ chức tư nhân vận hành, dựa vào tiền pháp định do ngân hàng thương mại giữ. Trong khi đó, CBDC là dạng tiền kỹ thuật số do ngân hàng trung ương phát hành trực tiếp, có thể tích hợp chức năng lập trình, cho phép thiết lập các điều kiện và quy tắc thanh toán cụ thể, từ đó thúc đẩy các đổi mới tài chính cao cấp hơn.

Tại sao các ngân hàng trung ương trên toàn thế giới đều đua nhau ra mắt CBDC?

Bối cảnh lịch sử rõ ràng: Khi sự trỗi dậy của tiền điện tử đe dọa quyền kiểm soát của ngân hàng trung ương đối với hệ thống tiền tệ, các ngân hàng trung ương không còn lựa chọn nào khác ngoài việc chủ động phản ứng.

Trước đây, hạ tầng thanh toán do các ngân hàng thương mại và các tổ chức tư nhân độc quyền, dẫn đến các giao dịch xuyên biên giới phức tạp, hiệu quả thấp, chi phí trung gian cao. Khi nhu cầu thanh toán số bùng nổ, điểm yếu của hệ thống này ngày càng rõ ràng. Sự xuất hiện của tiền điện tử càng thúc đẩy xu hướng này — nếu ngân hàng trung ương không cung cấp một giải pháp số đáng tin cậy, người dân có thể chuyển sang các tài sản điện tử phi tập trung.

Các mục tiêu chiến lược của ngân hàng trung ương khi ra mắt CBDC bao gồm:

• Tái tạo sức cạnh tranh của hạ tầng tài chính qua hệ thống thanh toán hiện đại
• Giảm chi phí thanh toán xuyên biên giới, nâng cao hiệu quả giao dịch
• Cung cấp các dịch vụ tài chính rẻ hơn, nhanh hơn cho người dân và doanh nghiệp nhỏ
• Bảo vệ hệ thống tài chính khỏi tác động của các tài sản điện tử không ổn định, duy trì hiệu quả của chính sách tiền tệ

Tình hình thử nghiệm CBDC toàn cầu

Các dự án CBDC đã đi vào hoạt động gồm:

• Jamaica (ra mắt JAM-DEX giữa năm 2022, là CBDC hợp pháp đầu tiên hoạt động, nhưng không sử dụng công nghệ blockchain)
• Nigeria (khởi động eNaira cuối năm 2021)
• Các quốc gia Caribbean và châu Phi khác như Bahamas, Dominica, Saint Lucia, v.v.

Tiến trình của các nền kinh tế lớn:

Trung Quốc đã triển khai thử nghiệm đồng nhân dân tệ số tại nhiều thành phố từ năm 2022, với quy mô lưu hành đạt 83 tỷ nhân dân tệ, là quốc gia tích cực nhất trong việc thúc đẩy.

Cục Dự trữ Liên bang Mỹ và dự án Hamilton của MIT đang xây dựng hạ tầng công nghệ hỗ trợ đồng đô la số.

Ngân hàng trung ương Ấn Độ tuyên bố sẽ ra mắt đồng rupee số trước cuối năm 2023.

Ngân hàng trung ương Thụy Điển (Riksbank) đang phát triển e-Krona để đối phó với việc giảm sử dụng tiền mặt liên tục.

Anh, Canada, Úc, Nam Phi, Indonesia, Singapore và các quốc gia khác đều đang trong giai đoạn lập kế hoạch hoặc thử nghiệm.

Thái Lan đã đạt thành quả trong lĩnh vực bán buôn và đang dần khám phá ứng dụng bán lẻ.

CBDC sẽ định hình lại ngành công nghiệp như thế nào?

Sự xuất hiện của CBDC sẽ là một cuộc phân phối lại quyền lực sâu sắc. Các nhà cung cấp hạ tầng tài chính truyền thống, ngân hàng thương mại, các tổ chức thanh toán thứ ba và thậm chí các nhà đầu tư tiền điện tử đều cần xem xét lại vị trí của mình.

Nhà cung cấp hạ tầng tài chính cần nhanh chóng nâng cấp hệ thống để phù hợp với hệ sinh thái CBDC, đồng thời giảm thiểu chi phí vận hành.

Ngân hàng thương mại và các nhà cung cấp dịch vụ thanh toán phải đánh giá xem có nên tham gia vào mạng lưới CBDC của ngân hàng trung ương hay không, và làm thế nào để xác định vị thế giá trị của mình trong hệ sinh thái mới này.

Các nhà tham gia thị trường tiền điện tử đối mặt với nhiều bất định nhất — tính tiện lợi và an toàn của CBDC có thể trực tiếp làm giảm nhu cầu sử dụng một số tài sản điện tử, đặc biệt là các dự án quảng bá “thanh toán nhanh hơn, rẻ hơn”.

Tóm lại

CBDC không còn là điều của tương lai, nó đã trở thành hiện thực. Cuộc cách mạng số hóa tài chính do ngân hàng trung ương dẫn dắt này sẽ ảnh hưởng sâu sắc đến phương thức thanh toán, thương mại xuyên biên giới, thậm chí cả chiến lược đầu tư. Dù là các tổ chức tài chính hay người dùng phổ thông, việc hiểu rõ cách hoạt động của CBDC và xu hướng toàn cầu đã trở thành bài học bắt buộc. Thời gian thích nghi với sự thay đổi này sẽ quyết định năng lực cạnh tranh của các bên trong kỷ nguyên tài chính mới.