Mười năm tuổi, Zcash cũng đang đối mặt với cuộc khủng hoảng trung niên

Viết bài: Curry, Deep Tide TechFow

Ngày 7 tháng 1, nhóm phát triển cốt lõi của Zcash đã đồng loạt từ chức.

Không phải chỉ một hai người nổi nóng, mà toàn bộ Electric Coin Company, khoảng 25 người, CEO dẫn đầu, đều ra đi.

Công ty này có tên viết tắt là ECC, là nhà phát triển chính đằng sau Zcash. Bạn có thể hiểu là, đám người viết mã đó, không còn làm nữa.

Thông báo này khiến ZEC giảm giá mạnh 20%.

Một kiến thức thú vị, Zcash đã gần 10 tuổi rồi.

Ngày 28 tháng 10 năm 2016, nó chính thức ra mắt, còn sớm hơn nhiều người bước chân vào thị trường tiền mã hóa. Điểm bán hàng của nó thời đó là “giao dịch riêng tư”, người gửi, người nhận, số tiền đều được mã hóa, không thể thấy gì trên chuỗi.

Nhưng thực tế, sau chín năm ra mắt, chỉ chưa đến 1% các giao dịch ZEC thực sự sử dụng tính năng này.

Phần còn lại 99%, vẫn đang “trần như nhộng”.

Chín năm rồi, sản phẩm không ai dùng, đội ngũ vẫn đang cố gắng. Giá coin từ hơn 3000 USD khi mới ra mắt năm 2016, đã giảm dần đến 15 USD tính đến tháng 7 năm 2024.

Rồi đến cuối năm 2025, ZEC đột nhiên tăng giá.

Đầu năm còn quanh mức 40 USD, ngày 7 tháng 11 vọt lên 744 USD, vốn hóa vượt 10 tỷ đô, trở lại top 20.

Câu chuyện về đồng tiền riêng tư, vốn đã im lìm nhiều năm, bỗng trở nên hấp dẫn trở lại.

Ừ, giá coin tăng gần 800%, rồi sau đó, “đội ngũ phát triển bỏ chạy”.

Câu chuyện này nghe như kịch bản của đàn ông trung niên. Mua Porsche rồi ly hôn. Nhận thưởng cuối năm rồi chia tay.

Khi ít tiền, mọi người là chiến hữu, nhiều tiền bắt đầu tranh xem ai quyết định.

Tranh cãi về cái gì? Một ví gọi là Zashi.

Zashi là ví điện thoại do ECC ra mắt đầu năm 2024, với tính năng “mặc định bật chế độ riêng tư”. Đây là cổng người dùng quan trọng nhất trong hệ sinh thái Zcash.

Đội ngũ ECC muốn privatize Zashi, huy động vốn từ bên ngoài, biến nó thành một công ty khởi nghiệp có thể gọi vốn, phát triển nhanh.

Nhưng ECC không phải là công ty độc lập. Năm 2020, ECC bị đưa vào một tổ chức phi lợi nhuận tên là Bootstrap, theo mô hình 501©(3) của Mỹ.

Nói đơn giản, đây là mô hình dành riêng cho các tổ chức từ thiện và cộng đồng. Ưu điểm là không phải nộp thuế, nhược điểm là không thể chia lợi nhuận cho người trong, tài sản phải theo quyết định của hội đồng quản trị.

Lúc đó làm vậy để hợp pháp, tránh bị SEC kiểm soát. Trong thị trường gấu, chẳng ai quan tâm đến những chi tiết này, vì chẳng có tiền để chia.

Giờ đây, hội đồng Bootstrap nói không.

Lý do của hội đồng là:

Chúng tôi là tổ chức phi lợi nhuận, có nghĩa vụ pháp lý bảo vệ lợi ích của nhà quyên góp. Privatize Zashi có thể vi phạm pháp luật, có thể bị kiện, có thể bị tấn công chính trị. Họ còn lấy ví dụ: OpenAI muốn chuyển từ phi lợi sang lợi nhuận, bị kiện bao nhiêu lần.

Cựu CEO của ECC, Josh Swihart, không đồng tình. Trên Twitter, ông nói, cách làm của hội đồng là “hành vi quản trị ác ý”, khiến đội ngũ “không thể thực hiện nhiệm vụ một cách hiệu quả và danh dự”.

Ông dùng thuật ngữ pháp lý gọi là “constructive discharge”, nghĩa là dù không bị sa thải, nhưng điều kiện làm việc bị thay đổi đến mức không thể tiếp tục, buộc phải nghỉ việc.

25 người cùng bị ép rời đi.

Cùng lúc, Swihart chỉ đích danh bốn thành viên hội đồng: Zaki, Christina, Alan, Michelle. Ông ghép tên viết tắt của họ thành “ZCAM”.

ZCAM. Nghe giống SCAM. Không biết có cố ý không.

Trong số bốn người này, Zaki Manian là người có nhiều câu chuyện nhất.

Ông là người kỳ cựu trong hệ sinh thái Cosmos, từng là thành viên cốt lõi của Tendermint. Sau khi tranh cãi công khai với sáng lập Jae Kwon năm 2020, ông từ chức.

Năm 2023, FBI nói với ông rằng trong một dự án ông phụ trách có hai nhà phát triển là đặc vụ Bắc Triều Tiên. Khi biết chuyện, ông giấu kín 16 tháng rồi mới công khai. Tháng 10 năm 2024, Jae Kwon công khai chỉ trích ông “công việc nghiêm trọng sai sót” và “phản bội niềm tin cộng đồng”.

Hiện tại, ông là thành viên hội đồng của Zcash.

Ngày hôm sau, nhóm ECC cũ tuyên bố thành lập công ty mới, mã số CashZ.

Họ nói sẽ dùng mã nguồn của Zashi để tạo ví mới, ra mắt trong vài tuần. Người dùng Zashi hiện tại có thể chuyển đổi một cách liền mạch.

“Chúng tôi vẫn là cùng một đội ngũ, cùng một sứ mệnh: xây dựng đồng tiền riêng tư không thể ngăn cản.”

Không phát hành coin mới, không xây dựng lại từ đầu, chỉ là đổi vỏ tiếp tục hoạt động.

Điều chúng tôi thấy châm biếm nhất chính là thời điểm này.

Khi ZEC còn 15 USD, chẳng ai quan tâm ai quản ví. Đến khi tăng lên 500 USD, giá trị của Zashi mới trở thành vấn đề sinh tử.

Có tiền rồi, mới biết ai là người thân.

Cũng là mâu thuẫn giữa tổ chức phi lợi và đội ngũ khởi nghiệp, kết quả của OpenAI là hội đồng thua, còn Zcash là đội ngũ bỏ đi.

Ai thắng không rõ, nhưng mâu thuẫn này thực sự phổ biến trong các dự án mã hóa.

Swihart viết trong trang web của CashZ một đoạn giải thích vì sao rời đi:

“Mô hình quỹ phi lợi là sản phẩm còn sót lại của thời kỳ tuân thủ trong ngành mã hóa. Thời đó, dự án cần ‘lưới đỡ pháp lý’ để tự bảo vệ. Nhưng những lưới đỡ này mang lại bộ máy quan liêu và chia rẽ hướng đi. Các công ty khởi nghiệp có thể mở rộng nhanh, còn tổ chức phi lợi thì không.”

Ông còn nói: “Những người từng làm trong ngành mã hóa đều biết, mối quan hệ ràng buộc giữa quỹ phi lợi và các công ty công nghệ là nguồn gốc của vô số drama không hồi kết.”

Thật đúng vậy, drama không hồi kết.

Năm 2023, khi Zooko từ chức CEO, đã có tin đồn ông và Swihart bất hòa. Tháng 1 năm 2025, hội đồng của Zcash Foundation, Peter Van Valkenburgh, cũng từ chức.

Đồng coin đã cũ hơn mười năm, gần như mọi thứ đều đã đi qua.

Có người hỏi trên Twitter: Zcash có chết không?

Chuỗi vẫn chạy. Mã vẫn còn. Chỉ là người viết mã đã đổi người.

Nhưng Swihart nói đúng, mâu thuẫn giữa phi lợi và công ty khởi nghiệp là bệnh chung của ngành này. Cosmos đã tranh cãi. Quỹ Ethereum đã tranh cãi. Quỹ Solana cũng đã tranh cãi.

Chỉ khác nhau về cách tranh luận và mức độ dữ dội.

Zcash chọn cách giải quyết triệt để nhất.

Chia tay.