Di sản của José Rizal: Tại sao cái chết của ông quan trọng hơn hầu hết các nhà lãnh đạo?

Mỗi ngày 30 tháng 12, Philippines tưởng nhớ người mà nhiều người xem là anh hùng dân tộc của họ: José Rizal. Nhưng giữa nhịp sống hối hả cuối năm, ít ai dừng lại để thực sự tự hỏi ai là người đàn ông này và tại sao tên của ông vẫn còn vang vọng hơn một thế kỷ sau khi ông bị xử tử. Câu trả lời không nằm trong một huyền thoại xa xôi hay trong một ngày lễ nữa trên lịch, mà nằm trong một quyết định có ý thức mà ông đã đưa ra: chọn sự nhất quán hơn là sự sống còn.

Người Đàn Ông Từ Chối Chính Mình Được Cứu

Năm 1896, khi José Rizal đang chờ trong tù, các đồng minh của ông trong Katipunan đã đề nghị một điều dường như không thể từ chối: tự do. Andrés Bonifacio, lãnh đạo cuộc nổi dậy, đã mời ông trực tiếp trốn thoát khỏi lưu đày ở Dapitan và giúp lãnh đạo cuộc cách mạng đang ngày càng mạnh mẽ.

Rizal từ chối cả hai đề nghị đó.

Lập luận của ông gần như thực dụng đến mức hoài nghi: ông tin rằng đất nước của mình không có đủ nguồn lực hay sự chuẩn bị để chiến đấu một cuộc chiến vũ trang mà cuối cùng sẽ chỉ kết thúc trong máu lửa. Ở đây nổi bật sự nghịch lý trung tâm của José Rizal: ông đã truyền cảm hứng cho một phong trào cách mạng mà sau đó lại công khai lên án. Ngày 15 tháng 12 năm 1896, ông đã ghi nhận: “Tôi lên án cuộc nổi dậy này, làm ô danh người Philippines và làm giảm uy tín những người có thể bảo vệ lý tưởng của chúng ta.”

Sự mâu thuẫn này đã gây ra nhiều tranh luận giữa các nhà sử học. Renato Constantino mô tả ông như một “nhà trí thức” hạn chế: người đã đấu tranh vì sự đoàn kết quốc gia nhưng lại sợ cuộc cách mạng. Tuy nhiên, Constantino cũng công nhận một điều quan trọng: dù Rizal chưa từng cầm súng, tác phẩm tuyên truyền của ông đã làm điều mà không cuộc cách mạng nào có thể làm được: nuôi dưỡng ý thức quốc gia. “Thay vì đưa người Philippines đến gần Tây Ban Nha, tuyên truyền đã gieo rắc sự chia rẽ,” nhà sử học viết.

Từ Sự Tiếp Thu Đến Thức Tỉnh: Sự Tiến Hóa Của Một Nhà Suy Ngẫm

Trong phần lớn cuộc đời, Rizal tin tưởng chân thành rằng Philippines có thể được Tây Ban Nha tiếp thu, rằng quá trình Tây Ban Nha hóa không chỉ khả thi mà còn mong muốn. Ông ngưỡng mộ sâu sắc nghệ thuật, văn hóa và các ý tưởng tự do của châu Âu. Nhưng những cuộc gặp gỡ lặp đi lặp lại với bất công về chủng tộc và kinh tế đã dần làm suy yếu niềm tin đó.

Cuộc tranh chấp đất đai ở Calamba với các tu sĩ Dòng Đa Minh đã tạo ra một bước ngoặt. Trong một bức thư gửi năm 1887 đến Blumentritt, Rizal viết: “Người Philippines đã mong muốn Tây Ban Nha hóa từ lâu và họ đã sai lầm khi hy vọng vào điều đó.”

Constantino diễn giải sự thay đổi này như một bước chuyển của Rizal sang một “ý thức mà không có hành động”. Nhưng câu nói đó chứa đựng bi kịch thực sự: Rizal có thể nhìn rõ sự bất công, có thể diễn đạt các chỉ trích của mình một cách tinh tế và chính xác, nhưng ông không thể—hoặc không muốn—biến ý thức đó thành hành động cách mạng. Tác phẩm của ông đã làm được điều đó. “Các tác phẩm của ông là một phần của truyền thống phản kháng đã nở rộ trong cách mạng, trong một phong trào ly khai. Mục tiêu ban đầu của ông đã biến thành điều trái ngược,” Constantino kết luận.

Sự Chết Đã Thay Đổi Mọi Thứ

Ngày 30 tháng 12 năm 1896, tại Công viên Luneta ở Manila, Tây Ban Nha đã bóp cò súng. José Rizal ngã xuống. Nhưng điều nảy sinh ra còn lớn hơn bất kỳ cá nhân nào.

Nhà sử học Ambeth Ocampo gọi ông là “anh hùng có ý thức” không phải vì ông tìm kiếm tử đạo, mà vì ông đã đi một cách có chủ đích về số phận của mình mà không có ảo tưởng. Người ta nói rằng nhịp tim của ông vẫn bình thường trước khi bị xử tử. Chính Rizal đã giải thích lựa chọn của mình trong một bức thư: “Tôi muốn chứng minh cho những người phủ nhận lòng yêu nước của chúng ta rằng chúng ta biết chết vì nghĩa vụ và niềm tin của mình. Chết có gì quan trọng nếu ta chết vì điều ta yêu thương?”

Cái chết của ông đã làm tăng khao khát độc lập của dân chúng, đoàn kết các phong trào phân tán và mang lại cho cuộc nổi dậy một sự rõ ràng về đạo đức mà nếu không, sẽ mất nhiều năm để đạt được. Liệu cuộc cách mạng có xảy ra mà không có ông? Có lẽ có, nhưng sẽ ít nhất quán hơn, ít dựa trên các lý tưởng rõ ràng hơn, ít toàn diện hơn.

Những Câu Hỏi Vẫn Còn Quan Trọng

Hôm nay, Rizal thường được nhớ đến như một vị thánh, một hình tượng xa cách phủ đầy tượng đài bằng đá cẩm thạch ý niệm. Một phần của sự thánh hóa đó bắt nguồn từ các câu chuyện thuộc địa của Mỹ: Theodore Friend chỉ ra rằng Hoa Kỳ ưa thích Rizal vì các lãnh đạo khác như Bonifacio quá “cấp tiến” và Aguinaldo quá “quân sự” cho lợi ích thuộc địa.

Nhưng nhân cách hóa Rizal thay vì thánh hóa ông cho phép đặt ra những câu hỏi có lợi hơn. Những nguyên tắc nào của ông vẫn còn phù hợp? Những nguyên tắc nào đã trở nên lỗi thời?

Constantino đề xuất một câu trả lời khó chịu nhưng cần thiết: “Các mục tiêu cá nhân của Rizal luôn phù hợp với những gì ông xem là lợi ích tốt nhất của đất nước.” Sự lỗi thời thực sự của Rizal sẽ đến khi tham nhũng và bất công biến mất khỏi đời sống chính trị Philippines. Trong khi đó, hình mẫu của ông vẫn là một tấm gương mà người dân không thể bỏ qua.

Trong một thế giới nơi sự tuân thủ được khuyến khích và sự bất đồng bị trừng phạt, bài học cuối cùng của José Rizal vang vọng với sức mạnh đặc biệt: giữ vững đạo đức mà không phản bội lý tưởng, ngay cả khi cái giá phải trả là chính mạng sống của mình. Đó là di sản mà không ngày nào trong lịch có thể tóm gọn.