AI, năng lượng, dân số và sự định hình lại của trật tự thế giới

AI, năng lượng, dân số là ba lực lượng lớn nhất sẽ định hình lại trật tự thế giới trong hai đến ba mươi năm tới. Tại sao lại là hai đến ba mươi năm? Bởi vì ba xu hướng này đúng vào thời điểm trong khung cửa sổ này cùng đạt tới điểm tới hạn: AI có khả năng cao sẽ thay thế phần lớn lao động nhận thức, năng lượng sạch có khả năng cao sẽ thay thế chủ yếu nhiên liệu hóa thạch, còn bản đồ dân số đã là thực tế đã được xác định. Ba lực lượng này cùng lúc từ xu hướng trở thành hiện thực. Đây cũng chính là thay đổi mà phần lớn mọi người trong đời sẽ chứng kiến.

AI định hình lại cấu trúc xã hội và phân tầng lớp, năng lượng định hình lại trật tự địa chính trị, dân số định hình lại trung tâm và bản đồ sức mạnh của thế giới. Ba biến số này đã rõ ràng về hướng đi, và không thể đảo ngược. Hiệu ứng tích lũy của chúng sẽ mang lại những thay đổi mang tính cấu trúc toàn cầu. Chúng ta không cần dự đoán chính xác bức tranh tương lai, chỉ cần nhận thức rõ hướng đi của từng biến số là đủ để nhận ra: trật tự xã hội, logic kinh tế và cục diện quốc tế mà chúng ta quen thuộc sẽ trải qua những biến đổi sâu sắc.

AI: Thừa nhận trí tuệ và sự biến mất của tầng lớp trung lưu

AI không chỉ là một lần nâng cấp công nghệ nữa. Máy hơi nước thay thế sức kéo của gia súc, công nghiệp thay thế thủ công, máy tính thực hiện tự động hóa — mỗi cuộc cách mạng công nghệ trong quá khứ chủ yếu thay thế lao động chân tay và công việc lặp đi lặp lại cơ học. Lần đầu tiên, AI thay thế quy mô lớn các công việc nhận thức. Một lượng lớn công việc trí óc phổ thông — phân tích, viết lách, lập trình, dịch vụ khách hàng, dịch thuật, quyết định cơ bản — đang được cung cấp vô hạn với chi phí cận bằng không.

Điều này có nghĩa là giá trị thị trường của lao động trí óc sẽ giảm mạnh. Giống như cuộc cách mạng công nghiệp khiến nghề dệt thủ công trở nên vô giá trị, AI sẽ khiến nhiều người làm công việc kiến thức chuyên môn phải đối mặt với số phận tương tự. Nhưng lần này tốc độ nhanh hơn, phạm vi ảnh hưởng rộng hơn — bởi vì phạm vi nghề nghiệp bao phủ bởi nhận thức rộng hơn bất kỳ loại lao động chân tay nào.

Hệ quả trực tiếp rõ ràng nhất là sự phân hóa xã hội ngày càng gay gắt. Người biết tận dụng AI để nâng cao năng lực của mình, và người không thể, khoảng cách không chỉ mở rộng theo tuyến tính mà còn theo cấp số nhân. Dù các cuộc cách mạng công nghệ trước đây đã loại bỏ các vị trí cũ, nhưng cũng tạo ra hàng loạt vị trí mới phù hợp. Công nghiệp hóa cần công nhân, quản lý, kỹ sư, kế toán, nhân viên bán hàng — toàn bộ chuỗi ngành nghề tạo thành tầng lớp trung lưu khổng lồ.

Khác biệt của đợt này là: rất ít người có thể hoàn thành những công việc trước đây đòi hỏi nhiều nhân lực. Một người cộng AI có thể vượt qua cả một đội nhóm trước đây. AI tất nhiên cũng sẽ tạo ra các vị trí mới, nhưng các vị trí này không phân bổ đều — chúng tập trung ở hai đầu: công việc sáng tạo ở tầng trên và dịch vụ chân tay ở tầng dưới, còn tầng trung bị rỗng không.

Tầng lớp trung lưu không chỉ là một khái niệm về thu nhập. Nó là nền tảng cấu trúc giữ vững xã hội hiện đại. Trung lưu có nhà để bảo vệ, con cái để giáo dục, quỹ hưu để giữ giá trị — họ có xu hướng tự nhiên ủng hộ trật tự, tiến bộ dần dần, thỏa hiệp. Họ là nguồn cử tri trung thành của chính trị dân chủ, là lực lượng chính của thị trường tiêu dùng, là người mang lại sự đồng thuận xã hội. Thực tế, nhóm này đang thu hẹp dần. Người Mỹ cho rằng mình thuộc tầng lớp trung lưu, từ 53% năm 2008 giảm xuống còn 44% năm 2014. Tỷ lệ trung lưu của Đức từ 60% năm 1991 giảm còn 54% năm 2013, và tỷ lệ trung lưu trong giới trẻ còn giảm nhanh hơn. Đó là xu hướng trước khi AI phổ biến rộng rãi. Khi tầng lớp trung lưu bị rút cạn, các chức năng của nó cũng mất đi khả năng gánh vác.

Giáo dục là lĩnh vực bị tác động sâu sắc nhất. Hệ thống giáo dục hiện đại dựa trên giả định ngầm: cá nhân dành hơn mười năm tích lũy kiến thức và kỹ năng, rồi dùng hàng chục năm sự nghiệp để thu hồi khoản đầu tư đó. Đây là mô hình lợi nhuận đầu tư, và đã vận hành tốt trong hơn một thế kỷ qua. Nhưng nếu AI khiến phần lớn các kỹ năng dựa trên kiến thức trở nên vô giá trị, mô hình này sẽ sụp đổ. Một người học kế toán, học luật, học lập trình trong bốn năm, khi ra trường đã phát hiện AI có thể làm cùng công việc đó với tốc độ nhanh hơn, chi phí thấp hơn. Giáo dục không còn là không quan trọng nữa, mà chức năng của nó như một cơ chế chọn lọc xã hội và con đường thăng tiến tầng lớp bị giảm thiểu đáng kể. Người nghèo khó hơn để thoát nghèo, không phải vì thiếu công bằng trong phân phối giáo dục, mà vì lợi ích của giáo dục đang sụt giảm.

Hậu quả chính trị của sự thu hẹp tầng lớp trung lưu là rõ ràng: cực đoan hóa. Trung lưu là phần trung tâm của phổ chính trị. Khi nhóm này thu hẹp, trung tâm sụp đổ, chính trị chỉ còn hai cực — tầng dưới đầy giận dữ và tầng trên đầy lo lắng, không còn điểm tựa hay đồng thuận chung. Không gian chính trị ôn hòa, lý trí, thỏa hiệp biến mất, thay vào đó là vận động cảm xúc và đối đầu về danh tính. Đây không phải là hiện tượng đặc thù của một quốc gia nào đó. Từ cực đoan hóa của hai đảng ở Mỹ, đến sự trỗi dậy của cực hữu ở châu Âu, rồi phong trào dân túy lan rộng khắp thế giới — cùng một lực lượng mang tính cấu trúc đang sinh ra những kết quả tương tự trên các nền tảng chính trị khác nhau.

Cực đoan chính trị tất yếu sẽ lan tỏa ra bên ngoài. Chính trị nội bộ cực đoan có xu hướng co lại về phía trong, và cứng rắn hơn với bên ngoài — vì đó là cách duy nhất để giữ cân bằng hai cực. Chính sách tự do thương mại ôn hòa mất đi thị trường chính trị. Mỗi quốc gia sẽ phát triển phiên bản chủ nghĩa dân tộc kinh tế riêng. Thỏa thuận chính trị dựa trên toàn cầu hóa đang bị phá vỡ.

Song song đó, AI cũng đang xói mòn nền tảng kinh tế của toàn cầu hóa từ bên trong. Trong vài thập kỷ qua, động lực chính của toàn cầu hóa là chênh lệch chi phí lao động: chuyển sản xuất sang nơi có nhân công rẻ, bán hàng sang thị trường có sức mua cao. Đây là một logic kinh tế đơn giản và mạnh mẽ, thúc đẩy phân công sản xuất toàn cầu chưa từng có. Nhưng nếu AI khiến chi phí lao động trở nên không còn quan trọng, thì logic này sẽ mất đi nền tảng. Việc hồi phục sản xuất trong nước không còn là khẩu hiệu chính trị, mà trở thành lý trí kinh tế.

Cơ sở chính trị và kinh tế của toàn cầu hóa đang bị AI cùng lúc xói mòn. Đặc biệt đối với các nước đang phát triển: con đường bắt kịp đã từng rất hiệu quả — chuyển dịch sản xuất sang các nơi có chi phí thấp, rồi dần nâng cao giá trị gia tăng — đang bị đóng lại.

Năng lượng: Rút lui của nhiên liệu hóa thạch và tái cấu trúc trật tự địa chính trị

Năng lượng là nền tảng vật lý của nền văn minh. Một nền văn minh có thể huy động bao nhiêu năng lượng, quyết định khả năng làm được những điều lớn lao đến đâu. Trong hai trăm năm qua, nền tảng này là năng lượng hóa thạch — than đá, dầu mỏ, khí tự nhiên. Chúng định hình hệ thống công nghiệp, hình thái đô thị, mạng lưới giao thông, và cả trật tự chính trị quốc tế.

Nền tảng này đang được thay thế.

Đường cong chi phí của các tấm pin quang điện đã rất rõ ràng: giảm gần 90% trong mười năm qua, và vẫn tiếp tục giảm nhanh. Gió cũng theo đà này. Công nghệ lưu trữ năng lượng đang tiến bộ nhanh chóng. Ngay cả khi không tính đến phản ứng nhiệt hạch, chỉ dựa vào năng lượng tái tạo và lưu trữ liên tục giảm giá, sự khan hiếm chiến lược của năng lượng hóa thạch đang bị xói mòn liên tục. Nếu phản ứng nhiệt hạch thương mại hóa trong thời gian này, quá trình này sẽ còn nhanh hơn nhiều. Năng lượng sạch không phải là bổ sung cho nhiên liệu hóa thạch, mà là thay thế. Trong hai đến ba mươi năm tới, chúng ta có khả năng sống trong thế giới có chi phí năng lượng giảm mạnh.

Nhiều người nghĩ rằng thành trì cuối cùng của dầu mỏ là nhiên liệu giao thông — ô tô, tàu thủy, máy bay. Thực ra không phải vậy. Xe điện đã khiến vị trí của dầu trong giao thông mặt đất gần như biến mất. Nhiên liệu tổng hợp đã bắt đầu thương mại hóa, và với chi phí năng lượng sạch tiếp tục giảm, nhiên liệu tổng hợp sẽ thay thế đáng kể nhiên liệu dầu, kể cả nhiên liệu hàng không khó thay thế nhất. Thực chất, rào cản lớn nhất của dầu mỏ là ngành hóa chất. Hầu hết các sản phẩm hóa chất hiện đại như nhựa, phân bón, sợi tổng hợp, cao su tổng hợp đều bắt nguồn từ phân cắt dầu mỏ tạo ra các phân tử hydrocarbon. Ngành hóa chất chính là lĩnh vực “không thể thay thế” của dầu mỏ.

Tuy nhiên, rào cản này cũng đang bị phá vỡ. Hydro xanh kết hợp với CO₂ thu từ không khí có thể tổng hợp methanol. Methanol là phân tử trung tâm của nhiều ngành công nghiệp hóa chất, có thể tạo ra olefin, aromatic, nhựa, sợi tổng hợp và các sản phẩm chính khác. Đường đi sinh học cũng là một lựa chọn thay thế. Vấn đề then chốt không phải là công nghệ, mà là chi phí — hiện tại, phương pháp tổng hợp xanh còn đắt hơn phân cắt dầu mỏ rất nhiều. Nhưng chi phí phụ thuộc vào giá điện. Khi năng lượng sạch tiếp tục giảm giá, các phương pháp tổng hợp nhân tạo sẽ sớm cạnh tranh trực tiếp về mặt kinh tế với dầu mỏ.

Đến lúc đó, dầu mỏ sẽ thực sự từ tài nguyên chiến lược trở thành hàng hóa thông thường. Không phải là không còn ai dùng, mà là không còn là tài nguyên không thể thay thế nữa.

Hậu quả địa chính trị của điều này rất sâu rộng. Nhiên liệu hóa thạch không chỉ là năng lượng, mà còn là hệ điều hành nền tảng của trật tự quốc tế hiện tại. Vị trí chiến lược của Trung Đông dựa trên dầu mỏ. Sự can thiệp của Mỹ vào Trung Đông, nền tảng tài chính của các quốc gia Trung Đông, tầm quan trọng địa chính trị của vùng Vịnh — tất cả đều bắt nguồn từ việc thế giới không thể thiếu thứ dưới lòng đất đó. Saudi Arabia vẫn thu hơn 60% ngân sách từ dầu mỏ. Nga cũng dựa vào xuất khẩu năng lượng để duy trì vị thế lớn mạnh — dầu và khí dài hạn chiếm 30-50% thu ngân sách liên bang, là nguồn thu quan trọng nhất của Điện Kremlin, và là công cụ chính để gây ảnh hưởng đến châu Âu. Vị thế dự trữ đô la của USD phần lớn dựa vào cơ chế định giá dầu bằng đô la.

Khi giá trị chiến lược của dầu mỏ giảm mạnh, tất cả sẽ phải định giá lại. Đối với các quốc gia phụ thuộc hơn 60% thu ngân sách vào dầu mỏ, đây không chỉ là điều chỉnh kinh tế, mà còn là sự lung lay của nền móng quốc gia. Trung Đông không còn đối mặt với vấn đề chuyển đổi kinh tế, mà là khủng hoảng tồn tại — tài sản và vị thế tích lũy qua nhiều thế hệ dựa trên một nguồn tài nguyên đang mất giá. Nga cũng vậy. Không còn đòn bẩy năng lượng, vị thế của Nga trong các cuộc chơi quốc tế sẽ bị thu hẹp đáng kể.

Thương mại toàn cầu cũng sẽ bị phá vỡ từ phía cung. Hiện nay, trong vận chuyển hàng hải toàn cầu, năng lượng hóa thạch và các sản phẩm của nó chiếm tỷ lệ lớn. Đặc điểm của năng lượng sạch là phân tán địa phương — ánh sáng mặt trời và gió không cần vận chuyển xuyên đại dương, các nhà máy điện đặt ở đâu thì phát điện ở đó. Địa phương hóa năng lượng đồng nghĩa với việc giảm đáng kể sự phụ thuộc lẫn nhau giữa các quốc gia dựa trên thương mại năng lượng. Thương mại không chỉ là dòng chảy hàng hóa, mà còn là chất keo gắn kết các mối quan hệ quốc tế. Khi sức mạnh này yếu đi, các mối quan hệ quốc tế sẽ trở nên lỏng lẻo hơn, khó dự đoán hơn.

Tới đây, hai xu hướng riêng biệt — AI và năng lượng — đã hội tụ cùng một kết luận. AI từ phía cầu đã loại bỏ động lực phân công lao động toàn cầu: lợi thế lao động rẻ không còn ý nghĩa kinh tế. Năng lượng từ phía cung đã loại bỏ sự cần thiết của thương mại toàn cầu: các mặt hàng lớn nhất không còn cần vận chuyển xuyên quốc gia nữa. Hai biến số hoàn toàn khác nhau, với các chuỗi logic riêng, đều hướng tới cùng một kết quả: mô hình toàn cầu hóa trong vài thập kỷ qua đang đi đến hồi kết.

Dân số: Trung tâm thế giới dịch chuyển về phía Nam

Dân số là biến số có độ chắc chắn cao nhất trong ba. Phát triển AI có thể gặp giới hạn về công nghệ, các đột phá hoặc trì hoãn về năng lượng có thể xảy ra, nhưng tương lai dân số gần như không có gì không chắc chắn. Bởi vì, người quyết định cấu trúc lao động và dân số sau hai đến ba mươi năm chính là những người đã sinh ra hôm nay — hoặc đã chắc chắn không sinh ra nữa. Tỷ lệ sinh giảm xuống dưới một ngưỡng nhất định sẽ không thể phục hồi trong vài chục năm. Đó không phải là vấn đề chính sách, mà là do quán tính xã hội. Hầu như không quốc gia nào thành công trong việc đảo ngược xu hướng giảm sinh kéo dài.

Trong hai đến ba mươi năm tới, bản đồ dân số toàn cầu đã gần như định hình rõ: lực lượng lao động ở châu Âu và Đông Á sẽ giảm mạnh. Theo dự báo của Liên Hợp Quốc, dân số trong độ tuổi lao động của Trung Quốc sẽ từ khoảng 980 triệu năm 2024 giảm xuống còn khoảng 750 triệu năm 2050, giảm gần một phần tư. Nhật Bản và Hàn Quốc bước vào giai đoạn già hóa sâu. Trong khi đó, dân số trẻ của Nam Á, Đông Nam Á và châu Phi sẽ tiếp tục tăng trưởng. Ấn Độ trong cùng thời kỳ sẽ tăng khoảng 140 triệu người trong độ tuổi lao động, trở thành thị trường lao động lớn nhất thế giới. Dân số châu Phi sẽ tăng gấp đôi, nhiều quốc gia châu Phi bước vào giai đoạn “lợi thế dân số”. Trung tâm dân số toàn cầu sẽ rõ ràng dịch chuyển từ phía Bắc sang phía Nam.

Tăng trưởng dân số chính là động lực. Nhiều người hơn đồng nghĩa với nhiều nhu cầu, nhiều giao dịch, nhiều thử nghiệm, nhiều khả năng. Một xã hội có đa số là người trẻ, nếu có cơ hội kinh tế cơ bản để tiếp nhận, sẽ trở thành nơi khởi nghiệp và mạo hiểm, nhịp độ xã hội luôn tiến về phía trước; còn nếu không, năng lượng dân số đó có thể chuyển thành bất ổn. Xã hội già hóa thì ngược lại — dù hệ thống có tiến bộ đến đâu, cũng mang tâm thế phòng thủ, bảo vệ. Văn hóa tất nhiên có ảnh hưởng, nhưng cấu trúc thế hệ mới là biến số nền tảng hơn.

Trong hai trăm năm qua, động lực này đã trải qua vài lần chuyển dịch lớn. Thế kỷ XIX ở châu Âu, đầu thế kỷ XX chuyển sang Bắc Mỹ, cuối thế kỷ XX sang Đông Á. Mỗi lần chuyển dịch đều đi kèm với sự tái định hình của trật tự thế giới. Trong hai đến ba mươi năm tới, động lực này sẽ dịch chuyển sang Nam Á và châu Phi — không phải dự đoán, mà là thực tế đã xảy ra, kéo dài theo dòng thời gian.

Trong kỷ nguyên AI, hình thái lợi thế dân số đã thay đổi căn bản. Trước đây, lợi thế dân số là “lao động rẻ” — nhiều người trẻ sẵn sàng làm việc với mức lương thấp, cung cấp lợi thế về chi phí cho sản xuất toàn cầu. Lợi thế này thực sự đang giảm giá trị trước AI. Nhưng hình thái mới của lợi thế dân số không biến mất, mà còn trở nên quan trọng hơn. Dân số chính là thị trường tiêu thụ — khi thu nhập tăng, Nam Á và châu Phi sẽ đóng góp phần lớn tăng trưởng tiêu dùng toàn cầu. Dân số chính là nguồn nhân lực — những người xuất sắc nhất là kết quả của xác suất, càng lớn dân số, số thiên tài xuất hiện ở phần cực bên phải của phân phối càng nhiều, nhưng tiềm năng này có thể thành hiện thực hay không còn phụ thuộc vào hệ thống giáo dục và thể chế có thể nhận diện và nuôi dưỡng thiên tài hay không. Dân số còn là cơ sở thuế — tổng nguồn lực mà một quốc gia có thể huy động, cuối cùng phụ thuộc vào số người tạo ra và trao đổi giá trị. Ai sở hữu thị trường lớn nhất, người đó có sức hút nhu cầu mạnh nhất; ai có nguồn nhân lực lớn nhất, người đó có khả năng dẫn đầu đổi mới — tất nhiên, điều kiện là thể chế có thể giúp nhân tài nổi bật.

Ngược lại, các quốc gia già hóa đối mặt với tình cảnh phức tạp hơn nhiều. Không chỉ là thiếu lao động — điều này có thể phần nào bù đắp bằng AI — mà còn là sự co lại liên tục của thị trường nội địa. Các giả định tăng trưởng của mô hình kinh tế trong vài thập kỷ qua đều dựa trên mở rộng thị trường. Khi dân số đảo chiều, không phải là giảm tốc, mà là chính mô hình tăng trưởng đã mất hiệu lực. Những gì Nhật Bản đã trải qua trong ba thập kỷ qua, không chỉ là do chính sách sai lầm, mà còn là chống lại một thực tế không thể đảo ngược của cấu trúc dân số. Chi tiêu cho an sinh và y tế sẽ chiếm tỷ lệ ngày càng lớn trong ngân sách, gây áp lực lên đầu tư cho giáo dục, hạ tầng và quốc phòng. Năng lực quốc gia, khi cần chuyển đổi, lại bị khóa chặt — không chỉ về tài chính, mà còn về tâm lý: xã hội già hóa trở nên bảo thủ, trì trệ, mất khả năng mạo hiểm đúng lúc cần thiết nhất để đổi mới.

Hơn nữa, cần nhìn nhận một thực tế nền tảng hơn: Nam Á và châu Phi vẫn còn rất nhiều “nợ” về công nghiệp hóa và hiện đại hóa. Đô thị hóa hàng tỷ người, xây dựng hạ tầng, hình thành ngành công nghiệp từ không đến có, hoàn thiện hệ thống dịch vụ công — những tiến trình này đã hoàn thành ở các nước phát triển, nhưng mới bắt đầu hoặc còn xa mới hoàn thành ở các quốc gia phía Nam. Chỉ cần hoàn thành những mục tiêu này, sẽ giải phóng một lực lượng tăng trưởng khổng lồ. Tăng trưởng này không dựa vào các kênh toàn cầu hóa, mà là nội sinh, mang tính cấu trúc. Ngay cả khi không tính đến thay đổi thể chế chính trị, chỉ riêng công nghiệp hóa và hiện đại hóa cũng đủ mang lại những thay đổi sâu sắc kéo dài hàng chục năm cho các khu vực này.

Tuy nhiên, động lực nội sinh của công nghiệp hóa có giới hạn. Muốn trở thành lực lượng toàn cầu, chỉ dựa vào nội lực là chưa đủ. Và chính ở điểm này, tồn tại một mâu thuẫn lớn. Động lực dân số đang dịch chuyển về phía Nam, còn các kênh tiếp nhận lại đang đóng lại. Trong quá khứ, Đông Á thành công trong việc chuyển hóa lợi thế dân số thành tăng trưởng kinh tế dựa trên các kênh toàn cầu hóa — lợi dụng lao động rẻ để xuất khẩu gia công, dần tích lũy vốn và công nghệ. Nhưng các kênh này đang bị chặn đứng bởi nhiều lực lượng: AI xóa bỏ logic lợi thế lao động rẻ, địa phương hóa năng lượng làm giảm sức mạnh của thương mại quốc tế, cực đoan chính trị đóng cửa cánh cửa di cư.

Các quốc gia phía Nam có động lực tăng trưởng, nhưng có thể không tìm được lối thoát để phát huy. Động lực và kênh tiếp nhận đang bị lệch pha lịch sử. Nhìn lại các lần chuyển dịch động lực trước đây — từ châu Âu sang Bắc Mỹ, rồi từ Bắc Mỹ sang Đông Á — các quốc gia tiếp nhận đều mất hàng chục năm để thực sự trỗi dậy, trải qua chiến tranh, cách mạng, xây dựng lại thể chế. Không có lần nào diễn ra suôn sẻ. Lần này, Nam Á và châu Phi cũng có khả năng không ngoại lệ. Việc tìm ra cách mới để biến năng lượng dân số khổng lồ thành năng lực quốc gia và ảnh hưởng quốc tế là biến số lớn nhất, cũng là chìa khóa quyết định bản đồ quyền lực thế giới trong tương lai.

Kết luận

Ba biến số, đều không thể đảo ngược, đều đang tiến hóa riêng biệt, nhưng cùng tác động vào một thế giới. AI xóa bỏ tầng lớp trung lưu, năng lượng xóa bỏ phụ thuộc tài nguyên, dân số định hình lại phân bố sức mạnh nền tảng của quốc gia. Mỗi trụ cột của trật tự quốc tế hiện tại — hệ thống thương mại toàn cầu, trật tự địa chính trị dựa trên nhiên liệu hóa thạch, lợi thế cấu trúc của các quốc gia phương Bắc, sự ổn định xã hội dựa trên tầng lớp trung lưu — đều sẽ được định hình lại.

Ba biến số này còn có một điểm chung nữa: chúng đều làm suy yếu sức mạnh của “trung tâm”. AI làm giảm lợi thế của các tổ chức lớn so với nhóm nhỏ, địa phương hóa năng lượng làm giảm khả năng kiểm soát của các nước xuất khẩu tài nguyên đối với các nước nhập khẩu, toàn cầu hóa tan rã khiến quyền lực dần thu về các khu vực và quốc gia. Trật tự thế giới hai trăm năm qua dựa trên logic tập trung — nhà máy lớn, tập đoàn lớn, cường quốc, thị trường thống nhất toàn cầu. Ba biến số này cùng lúc làm lung lay chính cái logic tập trung đó.

Không cần cố dự đoán kết cục cuối cùng. Nhưng có những điều chắc chắn: tất cả những gì chúng ta quen thuộc ngày nay — toàn cầu hóa, xã hội trung lưu, trật tự năng lượng hóa thạch, thế giới do phương Bắc chi phối — trong vòng hai đến ba mươi năm tới đều không còn là trạng thái ổn định. Nhận diện rõ hướng đi của ba xu hướng này đủ để chúng ta nhìn lại tất cả những gì đã chắc chắn ngày hôm nay theo một cách mới.