Chiến tranh Mỹ-Iran: Tại sao Thổ Nhĩ Kỳ lại đổ xô bán vàng?

Gần đây, một con số khiến thị trường tài chính toàn cầu phải sửng sốt đã xuất hiện: Ngân hàng Trung ương Thổ Nhĩ Kỳ đã giảm khoảng 58,4 tấn vàng trong vòng hai tuần, trị giá hơn 8 tỷ USD. Trong đó, tuần từ ngày 13 tháng 3 giảm 6 tấn, tuần từ ngày 20 tháng 3 giảm đột ngột 52,4 tấn.

Dữ liệu hàng tuần của Ngân hàng Trung ương Thổ Nhĩ Kỳ rõ ràng vẽ nên bức tranh này: từ ngày 13 đến 19 tháng 3, giá trị dự trữ vàng đã giảm từ 134,1 tỷ USD xuống còn 116,2 tỷ USD, mất gần 18 tỷ USD trong một tuần; trong khi đó, dự trữ ngoại hối (không tính vàng) cùng kỳ lại tăng thêm 5,8 tỷ USD.

Trong sự giảm và tăng này, dấu vết “đổi vàng lấy ngoại tệ” lại rõ ràng hơn bao giờ hết.

Trong mười năm qua, Thổ Nhĩ Kỳ luôn là một trong những nước mua vàng tích cực nhất toàn cầu, dự trữ vàng từ 116 tấn năm 2011 đã tích lũy lên hơn 820 tấn.

Sau bao công sức tích trữ, tại sao lại đột nhiên bán tháo quy mô lớn trong vòng hai tuần?

Chỉ có ba chữ: để sống còn.

Ngòi nổ: Một cuộc chiến đẩy Thổ Nhĩ Kỳ vào “bão tố hoàn hảo”

Ngày 28 tháng 2, Mỹ phối hợp Israel phát động chiến dịch quân sự mang mã tên “Cơn thịnh nộ sử thi”, tiến hành không kích các cơ sở hạt nhân, căn cứ quân sự và các công trình chính phủ của Iran.

Iran đáp trả ngay lập tức, đồng thời phong tỏa thực chất eo biển Hormuz — nơi vận chuyển 20% dầu mỏ hàng hải toàn cầu và 20% thương mại LNG.

Dầu Brent từ mức 73 USD/thùng trước chiến tranh đã tăng vọt lên trên 106 USD, tăng hơn 40%, IEA gọi đó là “thách thức an ninh năng lượng toàn cầu nghiêm trọng nhất trong lịch sử”.

Đối với nhiều quốc gia, đây chỉ là một cú sốc; nhưng đối với Thổ Nhĩ Kỳ, đó là một cuộc khủng hoảng sinh tồn.

Thổ Nhĩ Kỳ phụ thuộc nhập khẩu tới 90% dầu mỏ và 98% khí tự nhiên. Mỗi lần giá dầu tăng 10 USD/thùng, thâm hụt tài khoản vãng lai sẽ tăng thêm 4,5 đến 7 tỷ USD. Theo giá dầu sau chiến tranh, chi phí nhập khẩu năng lượng hàng năm có thể tăng thêm khoảng 15 tỷ USD.

Một đòn chí tử khác đến ngày 24 tháng 3 — Israel không kích mỏ khí Nam Parsi của Iran, Iran ngay lập tức ngừng xuất khẩu khí tự nhiên sang Thổ Nhĩ Kỳ. Iran là nhà cung cấp khí đốt qua đường ống lớn thứ hai của Thổ Nhĩ Kỳ, chiếm khoảng 13-14% lượng khí nhập khẩu. Hợp đồng 25 năm của đường ống này dự kiến hết hạn vào tháng 7 năm 2026, chiến tranh khiến khả năng gia hạn hợp đồng trở nên mơ hồ.

Nói đơn giản, tình hình của Thổ Nhĩ Kỳ là: hóa đơn năng lượng đột ngột tăng gấp đôi, nguồn khí quan trọng bị cắt đứt, và trong ngắn hạn không thể tìm ra phương án thay thế tương đương.

Chuỗi truyền dẫn: dự trữ ngoại hối không chịu nổi trước tiên

Việc nhập khẩu năng lượng phải thanh toán bằng USD, các nhà nhập khẩu tranh nhau mua USD, đồng lira lập tức giảm giá mạnh.

Trong 16 ngày giao dịch kể từ khi xung đột bùng phát, tỷ giá lira/USD liên tục lập đỉnh mới 11 lần, ngày 25 tháng 3 chạm mức khoảng 44,35 lira đổi 1 USD.

Phía sau là các nhà đầu tư nước ngoài rút vốn nhanh chóng: trong vòng ba tuần, dòng vốn rút khỏi trái phiếu Thổ Nhĩ Kỳ lên tới 4,7 tỷ USD, rút khỏi thị trường chứng khoán 1,2 tỷ USD, các vị thế giao dịch chênh lệch (arbitrage) từ mức kỷ lục 61,2 tỷ USD tháng 1 đã giảm xuống dưới 45 tỷ USD.

Ngân hàng Trung ương Thổ Nhĩ Kỳ buộc phải mở “cuộc chiến bảo vệ lira”. Chỉ trong tuần đầu tháng 3, họ đã bán ra hơn 8 tỷ USD ngoại hối. Trong vòng ba tuần đến ngày 19 tháng 3, tổng dự trữ ngoại hối tiêu hao khoảng 25-30 tỷ USD. Sau khi trừ đi các hợp đồng hoán đổi, dự trữ ròng giảm từ 54,3 tỷ USD trước chiến tranh xuống còn khoảng 43 tỷ USD.

Dữ liệu hàng tuần của Ngân hàng Trung ương Thổ Nhĩ Kỳ ghi nhận rõ quá trình này: dự trữ ngoại hối (không tính vàng) từ 55 tỷ USD ngày 6 tháng 3 đã giảm xuống còn 47,8 tỷ USD ngày 13 tháng 3 — dùng hết “đạn” ngoại hối trước. Đến ngày 19 tháng 3, dự trữ ngoại hối đã tăng trở lại lên 53,6 tỷ USD, nhưng dự trữ vàng cùng lúc giảm từ 134,1 tỷ USD xuống còn 116,2 tỷ USD — ngoại hối gần cạn kiệt, bắt đầu dùng đến vàng.

Đây là một chuỗi phòng thủ khẩn cấp theo kiểu “dùng ngoại hối trước, dùng vàng sau”.

Hình: Dữ liệu ngoại hối của Ngân hàng Trung ương Thổ Nhĩ Kỳ

Hoán đổi vàng: Tại sao không phải “bán”, mà là “kỳ vọng”?

Điều quan trọng để hiểu về hoạt động này là: hơn một nửa lượng vàng Thổ Nhĩ Kỳ giảm trong đợt này đã được thực hiện qua các hợp đồng hoán đổi, chứ không phải bán trực tiếp.

Hợp đồng hoán đổi vàng là “đổi vàng lấy ngoại tệ, đến hạn sẽ hoàn trả”. Ngân hàng trung ương giao vàng cho đối tác (thường là các ngân hàng đầu tư cấp 1), đổi lấy USD tương đương, đồng thời ký hợp đồng kỳ hạn, cam kết mua lại vàng với giá cao hơn trong tương lai. Đây là hình thức vay ngắn hạn, không phải bán sạch vàng vĩnh viễn.

Việc chọn hoán đổi thay vì bán hết ngay ít nhất có ba lý do.

Thứ nhất, giữ vị thế dài hạn. Nếu dự đoán giá dầu tăng chỉ là tác động tạm thời, hoán đổi giúp giải quyết cấp bách, sau đó có thể mua lại vàng, tránh để tích lũy trong mười năm bị phá hủy đột ngột.

Thứ hai, giảm tác động tiêu cực đến giá vàng. 60 tấn vàng bán ra trực tiếp có thể gây ra đợt giảm giá mạnh trên thị trường, làm giảm đáng kể dự trữ vàng còn lại hơn 1000 tỷ USD của họ. Hoán đổi diễn ra ngoài thị trường OTC, tác động nhỏ hơn nhiều.

Thứ ba, tạo lớp đệm chính trị nội bộ. Vàng trong lòng dân Thổ Nhĩ Kỳ là biểu tượng chống lạm phát, công bố bán vàng quy mô lớn dễ gây hoảng loạn, còn hoán đổi về mặt kỹ thuật có thể giữ được mức độ mơ hồ nhất định.

Việc thực hiện nhanh chóng trong vòng hai tuần nhờ một bước chuẩn bị then chốt: Thổ Nhĩ Kỳ đã gửi khoảng 111 tấn vàng, trị giá khoảng 30 tỷ USD, gửi tại Ngân hàng Anh. Những vàng này có thể dùng để can thiệp ngoại hối mà không cần vận chuyển vật lý, chỉ cần thế chấp tại London để đổi lấy ngoại tệ.

Áp lực lên giá vàng

Thổ Nhĩ Kỳ có một mô hình lịch sử: trong khủng hoảng bán vàng, sau đó lại mua vào.

Trong các đợt khủng hoảng lira năm 2018, tác động của đại dịch năm 2020, và trận động đất năm 2023 — ngân hàng trung ương đều giảm bán vàng để cung cấp thanh khoản, rồi sau đó tích lũy trở lại. Các nhà phân tích đều cho rằng, hoạt động tháng 3 năm 2026 tiếp tục theo mô hình này.

Tuy nhiên, giả định này dựa trên một điều kiện then chốt: chiến tranh không kéo dài.

Hợp đồng hoán đổi đi kèm chi phí giữ vị thế và lãi suất. Nếu chiến tranh kéo dài, giá năng lượng duy trì trên 100 USD, và khả năng tạo ra ngoại tệ của Thổ Nhĩ Kỳ không đủ để bù đắp cho hóa đơn năng lượng tăng vọt, thì các “hoán đổi tạm thời” này sẽ không thể mua lại vàng, thực chất biến thành “bán rẻ vĩnh viễn”.

Vì vậy, trong vài tuần tới, nếu chiến tranh vẫn tiếp diễn, Thổ Nhĩ Kỳ sẽ phải tiếp tục biến 135 tỷ USD dự trữ vàng thành “cứu cánh sinh tử”.

Dù Thổ Nhĩ Kỳ thích dùng “cầm cố” vàng để lấy ngoại tệ, nhưng các giao dịch này vẫn làm tăng áp lực giảm giá trên thị trường vàng. Khi Ngân hàng trung ương Thổ Nhĩ Kỳ chuyển hàng chục tấn vàng làm tài sản thế chấp cho các đối tác quốc tế (như các ngân hàng đầu tư) để đổi lấy USD, các tổ chức tài chính này để phòng rủi ro vị thế của mình thường sẽ bán khống hoặc bán tháo trên thị trường giao ngay hoặc phái sinh.

Do đó, lượng vàng này cuối cùng sẽ truyền dẫn ra thị trường, gián tiếp làm tăng cung và giảm giá.

Kết luận

Trong vòng hai tuần, Ngân hàng Trung ương Thổ Nhĩ Kỳ đã bán tháo 60 tấn vàng, không phải vì hoảng loạn, không phải vì đầu cơ, mà là phản ứng hợp lý của một quốc gia phụ thuộc lớn vào nhập khẩu năng lượng, sau khi đồng minh tấn công quốc gia cung cấp năng lượng lớn nhất của mình.

Hình: Thị trường đang đẩy mạnh bán khống lira, một mặt là cược chiến tranh sẽ kéo dài, mặt khác là cược Thổ Nhĩ Kỳ không thể chịu nổi nữa.

Khi triển vọng chiến tranh ngày càng xấu đi, Thổ Nhĩ Kỳ vẫn phải tiếp tục chịu áp lực.