Gần đây tôi đã suy nghĩ về một vấn đề, câu nói nổi tiếng của Buffett: "Khi người khác hoảng loạn, tôi tham lam; khi người khác tham lam, tôi sợ hãi." Nghe có vẻ đơn giản, nhưng thực tế lại rất khó để thực hành.

Tôi đã từng trải qua cảm giác này. Có lúc tôi lời một chút, liền bắt đầu sợ lợi nhuận bị thu hẹp, vội vàng chốt lời để an toàn, kết quả là thị trường quay đầu lại còn tăng mạnh, cảm giác đó thật sự rất khó chịu. Lần khác tôi cố gắng kiên trì không thoát lệnh, muốn để lợi nhuận chạy xa hơn, kết quả thị trường đảo chiều, số tiền kiếm được trong mấy ngày đêm lại trở về như ban đầu, rồi sau đó lại hối tiếc vì quá tham lam.

Đây chính là tình huống phổ biến nhất trong giao dịch. Khi thị trường từ đáy tăng lên vùng lợi nhuận, bắt đầu điều chỉnh, bạn hoàn toàn không biết nên thoát ra hay giữ lại. Nếu thoát ra, sợ còn có xu hướng tiếp tục; còn giữ lại, lại sợ thua lỗ mở rộng. Nhìn lại thì đều đúng, nhưng khi đó trong thị trường, tâm trạng của bạn rất căng thẳng, không thể đưa ra quyết định một cách lý trí.

Tôi nhận thấy nhiều nhà đầu tư nhỏ lẻ và người mới giao dịch thường mắc phải bốn dạng thất bại điển hình. Thứ nhất là lời rồi chạy, lỗ rồi bán, đây là do tâm lý sợ hãi chi phối. Thứ hai còn tệ hơn, khi thua lỗ lại ngược dòng tăng vị thế, ôm hy vọng may mắn thị trường sẽ đảo chiều, kết quả thường là thua lỗ nặng hơn. Thứ ba là theo đám đông mù quáng, thấy người khác mua đuổi thì mua theo, thấy người khác bán tháo thì bán theo, hoàn toàn không có logic giao dịch riêng. Thứ tư là đặt cược lớn, chơi tất tay, điều này hoàn toàn do tham lam chi phối.

Bốn dạng này có vẻ khác nhau, nhưng về bản chất đều là điểm yếu của con người gây ra rối loạn. Hai dạng đầu xuất phát từ sợ hãi, hai dạng sau xuất phát từ tham lam. Đôi khi may mắn, những hành động bồng bột này vẫn có thể kiếm lời vài lần, nhưng đó chỉ là may mắn, sớm muộn gì cũng bị đập tan trong một lần thua lỗ lớn.

Vậy các cao thủ thực sự làm thế nào? Họ có một hệ thống giao dịch hoàn chỉnh, tuân theo nguyên tắc "cắt lỗ hạn chế thua, để lợi nhuận chạy tự do". Có quy tắc vào lệnh, quy tắc thoát lệnh, quản lý vốn rõ ràng, và quan trọng nhất là tuân thủ nghiêm ngặt các quy tắc đó. Khi người khác hoảng loạn, tôi tham lam; khi người khác tham lam, tôi sợ hãi. Nhưng sự tham lam và sợ hãi này không phải theo cảm tính mù quáng, mà dựa trên hệ thống và quy tắc để đưa ra quyết định hợp lý.

Điều thú vị là, từ thời kỳ nền văn minh nông nghiệp đến công nghiệp cơ khí, rồi đến thời đại thông tin, đời sống vật chất ngày càng phong phú, công nghệ không ngừng tiến bộ, nhưng có một thứ đã không thay đổi hàng nghìn năm, đó chính là bản chất con người. Nỗi sợ hãi và tham lam trong nhân tính như đã khắc sâu trong DNA, lặp đi lặp lại qua từng thế hệ.

Nhưng điều này không có nghĩa là nhân tính không thể thay đổi. Các cao thủ giao dịch chuyên nghiệp qua thời gian thực chiến và phản tư đã dần chiến thắng chính nỗi sợ và tham lam của mình, cuối cùng trở thành người chiến thắng trên thị trường. Trong khi đó, phần lớn nhà đầu tư vẫn mãi bị giam giữ trong vòng tròn của nhân tính, lặp lại những sai lầm cũ.

Vì vậy, lời khuyên của tôi là: Trước tiên, hãy kính trọng thị trường, nhìn nhận thị trường một cách lý trí. Thứ hai, có kế hoạch để vượt qua điểm yếu của bản thân, không ngừng nâng cao nhận thức giao dịch trong phạm vi kiểm soát của mình. Đôi khi chúng ta cũng có thể nghĩ ngược lại, dùng các công cụ phân tích để quan sát tâm lý chung của nhà đầu tư, điều này giúp giảm thiểu rủi ro thị trường. Khi người khác hoảng loạn, chính là cơ hội để chúng ta thực sự tham lam, nhưng điều kiện tiên quyết là bạn phải có kỷ luật, hệ thống và quy tắc rõ ràng.