Tầm nhìn kinh tế của Takashi Sanae: Đầu tư 1 nghìn tỷ yên trong 5 năm để phát triển AI, 55 tỷ yên cứu ngành hoạt hình chống thâm hụt

Thủ tướng Nhật Bản Cao Thị Tiên Sa đã công bố vào ngày 19 tháng 12 rằng trong 5 năm tới sẽ đầu tư 1 nghìn tỷ yên để phát triển AI nội địa, đồng thời phân bổ 55 tỷ yên để hỗ trợ phát triển các ngành hoạt hình, trò chơi ra nước ngoài, mục tiêu là nâng doanh số bán hàng nội dung ra thị trường quốc tế lên đến 20 nghìn tỷ yên. Động thái này nhằm đối phó với khủng hoảng thâm hụt kỹ thuật số dự kiến sẽ đạt 45 nghìn tỷ yên vào năm 2035 theo dự báo của Bộ Kinh tế, Thương mại và Công nghiệp Nhật Bản.

Chuyển hướng chính sách của Cao Thị Tiên Sa, tập trung giải quyết khủng hoảng thâm hụt kỹ thuật số 45 nghìn tỷ yên

(Nguồn: Báo cáo về Kinh tế số của Bộ Kinh tế, Thương mại và Công nghiệp Nhật Bản)

Chiến lược đầu tư quyết liệt của Cao Thị Tiên Sa bắt nguồn từ báo cáo cảnh báo của Bộ Kinh tế, Thương mại và Công nghiệp Nhật Bản. Báo cáo chỉ ra rằng Nhật Bản đang đối mặt với cuộc khủng hoảng thâm hụt kỹ thuật số nghiêm trọng, do phụ thuộc quá mức vào các nền tảng dịch vụ kỹ thuật số nước ngoài, cộng thêm tác động của công nghệ AI sinh tạo, dự kiến đến năm 2035, thâm hụt kỹ thuật số của Nhật Bản theo nghĩa rộng có thể lên tới 45 nghìn tỷ yên. Con số này không chỉ nuốt chửng thặng dư thương mại mà còn có thể đe dọa năng lực cạnh tranh của các ngành công nghiệp quốc gia.

Nguồn gốc của thâm hụt kỹ thuật số rất đa dạng, bao gồm chi phí dịch vụ đám mây trả cho các tập đoàn công nghệ Mỹ, phí cấp phép phần mềm, dòng tiền từ quảng cáo của các nền tảng mạng xã hội, và phí đăng ký dịch vụ AI sinh tạo. Cùng với sự phổ biến của các công cụ AI như ChatGPT, Midjourney, chi phí của các doanh nghiệp và cá nhân Nhật Bản trả cho các nhà cung cấp dịch vụ AI nước ngoài đang tăng nhanh hàng năm. Nếu không phát triển các giải pháp thay thế nội địa, xu hướng này sẽ tiếp tục xấu đi.

Đối mặt với rủi ro hệ thống tích hợp (SI) có thể sụp đổ do cuộc cách mạng AI, nhà kinh tế trưởng của Ngân hàng Mizuho, Tăng Thương Đại Phú, phân tích rằng phòng thủ đã trở nên không thực tế, Nhật Bản phải chuyển sang tấn công. Dữ liệu cho thấy, năm 2023, quy mô thị trường ngành nội dung Nhật Bản đã vượt qua xuất khẩu bán dẫn, và thể hiện rõ rệt trong phí sử dụng bản quyền và dịch vụ trò chơi, trở thành trụ cột quan trọng để bù đắp thâm hụt cán cân thanh toán quốc tế. Đây chính là lý do Cao Thị Tiên Sa cùng lúc đặt cược vào AI và ngành nội dung: dùng tấn công để thay thế phòng thủ.

Ba mục tiêu chiến lược của đầu tư AI 1 nghìn tỷ yên trong 5 năm

Trong cuộc họp Bộ Chiến lược AI, Cao Thị Tiên Sa nhấn mạnh mục tiêu biến Nhật Bản thành quốc gia dễ phát triển và sử dụng AI nhất thế giới. Quy mô đầu tư 1 nghìn tỷ yên là rất lớn, nhưng vẫn còn khoảng cách so với các khoản đầu tư AI của Mỹ và Trung Quốc. Chìa khóa là cách sử dụng chính xác số tiền này để đạt được lợi thế vượt mặt.

Chính phủ tuyên bố sẽ hỗ trợ các doanh nghiệp tư nhân phát triển mô hình AI nội địa và xây dựng nguồn lực tính toán trong 5 năm tới. Chiến lược này tránh cạnh tranh trực diện với các tập đoàn công nghệ Mỹ trong lĩnh vực AI chung, mà tập trung vào các lĩnh vực có lợi thế của Nhật Bản như AI trong sản xuất, AI y tế và AI tạo nội dung. Việc xây dựng nguồn lực tính toán cũng rất quan trọng, khi sự phục hồi của ngành bán dẫn Nhật Bản đã tạo nền tảng cho sự phát triển chip AI nội địa.

Mô hình “do doanh nghiệp tư nhân dẫn dắt, chính phủ hỗ trợ” này khác với mô hình nhà nước chỉ huy của Trung Quốc và hoàn toàn khác với thị trường hoàn toàn tự do của Mỹ, thể hiện đặc trưng của chính sách công nghiệp kiểu Nhật. Chính phủ cung cấp vốn và chính sách hỗ trợ, nhưng các tuyến công nghệ và mô hình kinh doanh cụ thể do doanh nghiệp quyết định. Sự cân bằng này về lý thuyết có thể vừa thúc đẩy đổi mới sáng tạo, vừa định hướng chiến lược.

Ba hướng chính trong đầu tư AI của Cao Thị Tiên Sa

Phát triển mô hình AI nội địa: Hỗ trợ doanh nghiệp tư nhân phát triển các mô hình AI tối ưu hóa tiếng Nhật, chuyên dụng cho các lĩnh vực cụ thể

Xây dựng nguồn lực tính toán: Đầu tư vào chip AI, trung tâm dữ liệu và hạ tầng đám mây, giảm phụ thuộc vào nền tảng nước ngoài

Hợp tác giữa doanh nghiệp, học viện và nghiên cứu: Thúc đẩy hợp tác giữa các trường đại học, viện nghiên cứu và doanh nghiệp để đẩy nhanh thương mại hóa công nghệ AI

Tuy nhiên, 1 nghìn tỷ yên có đủ hay không? Các tập đoàn công nghệ Mỹ, chỉ riêng một công ty, có thể có ngân sách R&D AI lên đến hàng trăm tỷ USD, còn chính phủ Trung Quốc hỗ trợ ngành AI còn không giới hạn. Quy mô tài chính của Nhật Bản tương đối hạn chế, cần dựa vào đầu tư chính xác và lợi thế hiệu quả để bù đắp khoảng cách.

55 tỷ yên hỗ trợ ngành hoạt hình có thể giải quyết khó khăn về lương thấp cơ sở?

(Nguồn: Human Media)

Tháng 12, Cao Thị Tiên Sa tuyên bố sẽ sử dụng ngân sách trợ cấp hơn 55 tỷ yên để tăng cường hỗ trợ các nhà sáng tạo nội dung như âm nhạc, hoạt hình, trò chơi phát triển ra nước ngoài. Con số này tăng mạnh so với 25,2 tỷ yên trước đó, cho thấy thái độ của chính phủ đã thay đổi. Tuy nhiên, ngân sách này vẫn thấp hơn Hàn Quốc với 76,2 tỷ yên, và xa hơn nữa so với Trung Quốc với 123,8 tỷ yên và Mỹ với 617,6 tỷ yên.

Vấn đề then chốt là cách phân bổ nguồn vốn. Theo khảo sát của Human Media, quy mô thị trường ngành nội dung Nhật Bản năm 2024 đã vượt qua 15 nghìn tỷ yên, trong đó doanh thu từ bán hàng ra nước ngoài của hoạt hình tăng trưởng mạnh 26%, ngành hoạt hình và trò chơi chiếm hơn 90%, còn các ngành phim truyền hình thực tế và xuất bản quy mô rất nhỏ. Cấu trúc này cho thấy lợi thế của ngành nội dung Nhật Bản tập trung vào hoạt hình và trò chơi, nhưng cũng bộc lộ vấn đề thiếu đa dạng.

Tuy nhiên, trong khi chính phủ tuyên bố trợ cấp hàng trăm tỷ, ngành công nghiệp lại có những tiếng nói khác. Theo khảo sát của Hiệp hội Nhân viên hoạt hình Nhật Bản (JANICA) năm 2023, các nhân viên hoạt hình làm việc quá nhiều giờ, ít nghỉ ngơi, và mức lương trung bình của các nhân viên mới 20-24 tuổi chỉ khoảng 1,966,000 yên/năm (khoảng 40 triệu TWD), còn nhân viên từ 25-30 tuổi trung bình 2,928,000 yên/năm, đều thấp hơn mức lương trung vị của nhóm tuổi 20-29 là 3,3 triệu yên.

Tệ hơn nữa, từ tháng 10 năm 2023, “Chế độ hóa đơn” bắt buộc các nhà sáng tạo có doanh thu hàng năm dưới 10 triệu yên phải trở thành người nộp thuế, tự chịu thuế tiêu thụ, hoặc đối mặt với khó khăn trong nhận dự án. Điều này không chỉ làm giảm thu nhập, mà còn gây lo ngại về mất nhân lực và suy thoái ngành. Các cộng đồng kêu gọi chính phủ cần chú ý hơn đến môi trường làm việc của tầng lớp cơ sở, chứ không chỉ tập trung mở rộng ra nước ngoài.

Mục tiêu 20 nghìn tỷ yên: khả thi và thách thức

Mục tiêu doanh thu xuất khẩu ra nước ngoài 20 nghìn tỷ yên của Cao Thị Tiên Sa rất tham vọng. Năm 2024, quy mô toàn ngành nội dung Nhật Bản chỉ khoảng 15 nghìn tỷ yên, trong đó doanh thu từ nước ngoài còn hạn chế. Để đạt được mục tiêu 20 nghìn tỷ, cần phải tăng gấp nhiều lần doanh thu ra nước ngoài trong vài năm tới. Sự tăng trưởng này không chỉ đòi hỏi đầu tư vốn, mà còn cần cải cách căn bản về cấu trúc ngành.

Dù là đầu tư 1 nghìn tỷ yên cho AI hay trợ cấp 55 tỷ yên cho ngành nội dung, đều cho thấy Nhật Bản đang cố gắng ứng phó khủng hoảng để vực dậy. Nếu không cải thiện chất lượng ngành, giải quyết vấn đề lương thấp và khó khăn về thuế của tầng lớp cơ sở, thì cuộc chơi này khó có thể đạt được mục tiêu lớn chỉ dựa vào ngân sách và con số dự kiến.